جميع جنبندگانى كه در آسمانها و زمين است دارد . و ما در فصل شهادت شهود و گواهان در روز قيامت « 1 » مبرهن داشتيم كه شهادت چه در مرحلهء تحمّل و چه در مرحلهء أداء مستلزم حيات و علم است ؛ و ظواهر آياتى كه دلالت بر شهادت جمادات چون اعضاء و اجزاء بدن و أمكنه و ازمنه و غيرها مىدهد ، سرايت حيات و علم را به جميع موجودات مىرساند . اين مباحثى كه ما در اينجا آورديم ، دلالتِ آيات كريمهء قرآنيّه بر حشر و معاد نباتات و جمادات و تمام موجودات آسمانى و زمينى بود ، و البتّه از دقّت نظر عقلى و فلسفى نيز استفاده شد ؛ و ما در مجلس 40 كه در جلد 6 است مطالب بسيار نفيسى از مرحوم صدر المتألّهين رحمة الله عليه از « رسالة حشر » آورديم . و روايات نيز دربارهء حشر غير بشر و ملائكه از صنوف مخلوقات و موجوداتى كه خداوند در آسمانها و زمين و ما بينهما آفريده است بسيار است ؛ مثل رواياتى كه دلالت دارد بر آنكه سگ اصحاب كهف و ناقهء حضرت صالح پيغمبر در بهشت هستند ، و آنكه وُحوش و سگ‌ها در جهنّم داخل ميشوند و مجرمان را با دندان پاره ميكنند ، و اينكه شترى كه بر روى آن سه بار و يا هفت بار سفر حج كنند از شتران بهشت است و دربارهء قصاصِ خداوند از قَرْناء براى جَمّاء و دربارهء ضَحايا و قربانىها ، رواياتى بود كه در مجلس گذشته بيان كرديم . حيوانات بر حسب درجهء وجودى خود داراى شعور و ادراكند حيوانات داراى شعور و ادراك و فهم هستند و همين شعور و

--> ( 1 ) جلد هفتم همين كتاب ، مجلس 47 و 48